<<กลับหน้าแรก | หน้าโครงการนำร่องฯ | ข้อมูลพื้นฐาน 4 ภาค 19 ภูมินิเวศน์>>

1. สภาพพื้นที่เป้าหมาย

ภาคใต้ประกอบด้วยภูมินิเวศน์ที่มีลักษณะระบบการผลิตทางการเกษตร 4 ภูมินิเวศน์ ได้แก่ ภูมินิเวศน์ภาคใต้ตอนบน ภูมินิเวศน์ภาคใต้ตอนล่าง ภูมินิเวศน์ลุ่มน้ำสายบุรี และภูมินิเวศน์ประมงปัตตานี ซึ่งในแต่ละภูมินิเวศน์จะมีลักษณะสภาพพื้นที่ใกล้เคียงกัน สามารถแบ่งพื้นที่ที่มีเกษตรกรร่วมโครงการนำร่องฯ ออกเป็น 3 ลักษณะ คือ

พื้นที่เชิงเขา ได้แก่ (1) เชิงเทือกเขาบรรทัด ต้นน้ำลำธารของเขต อำเภอนาโยง จังหวัดตรัง (2) พื้นที่ราบเชิงเขาบรรทัดตอนปลาย และเทือกเขาสันกาลาคีรีตอนต้น ต้นน้ำ อำเภอรัตภูมิ อำเภอควนโดน จังหวัดสงขลา และอำเภอควนกาหลง จังหวัดสตูล (3) พื้นที่ราบเชิงเขา อำเภอคลองท่อม จังหวัดกระบี่เป็นที่ราบเชิงเทือกเขาปะบางคราม

พื้นที่ราบ ได้แก่ (1) พื้นที่ที่เป็นพื้นที่ราบ อำเภอเมือง อำเภอควนขนุน จังหวัดพัทลุง ส่วนใหญ่เป็นที่ราบทุ่งนา กลางน้ำ สลับด้วยที่ราบเนินดินกับภูเขาหินปูนเป็นแห่ง ๆ (2) ที่ราบลุ่มน้ำเทพา อำเภอสะบ้าย้อย จังหวัดสงขลาเป็นที่ราบแอ่งกระทะถัดจากที่ราบเชิงเทือกเขาสันกาลาคีรีตอนกลาง ตรงกันข้ามคนละด้านกับจังหวัดยะลา ระบบนิเวศ ส่วนใหญ่เป็นที่ราบเรียบ สลับด้วยที่ราบเนินดินเตี้ยๆ ไม่มาก

พื้นที่ลุ่มน้ำ ได้แก่ (1) ลุ่มน้ำหลังสวน ตั้งอยู่ในเขตอำเภอหลังสวน และอำเภอพะโต๊ะ จังหวัดชุมพร (2) ลุ่มน้ำปากพนังอยู่ในจังหวัดนครศรีธรรมราช ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของจังหวัดนครศรีธรรมราช 9 อำเภอ ได้แก่ อำเภอเมือง อำเภอพระพรหม อำเภอร่อนพิบูลย์ อำเภอจุฬาภรณ์ อำเภอเฉลิมพระเกียรติ อำเภอเชียรใหญ่ อำเภอหัวไทร และอำเภอปากพนัง และ (3) ลุ่มน้ำคลองยัน-คลองคราม ตั้งอยู่ในเขตกิ่งอำเภอวิภาวดี และอำเภอกาญจนดิษฐ์ (4) ลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลา-ปากพนัง อำเภอศรีนครินทร์ อำเภอศรีบรรพต อำเภอป่าพะยอม จังหวัดพัทลุง (5) ลุ่มน้ำสายบุรี ตั้งอยู่ทางฝั่งตะวันออกทางภาคใต้ตอนล่างของประเทศไทย แม่น้ำสายบุรีที่เกิดจากเทือกเขาสันกาลาคีรี

2. ลักษณะทางสังคมและเศรษฐกิจโดยรวมของเกษตรกรเป้าหมาย

ลักษณะทางสังคม

กลุ่มสมาชิกเป้าหมายของภูมินิเวศน์เกษตรภาคใต้สามารถแบ่งตามลักษณะความเชื่อทางศาสนา เช่น ภูมินิเวศน์ภาคใต้ตอนบนภาคและภาคใต้ตอนล่าง จะมีสมาชิกส่วนใหญ่นับถือศาสนาพุทธ ซึ่งจะแตกต่างกับกลุ่มสมาชิกเป้าหมายภูมินิเวศน์ลุ่มน้ำสายบุรีและภูมินิเวศน์ประมงปัตตานีซึ่งได้แก่จังหวัด ปัตตานี ยะลาและนราธิวาส จะเป็นชุมชนมุสลิมเชื้อสายมาลายูเป็นส่วนใหญ่ มีขนบธรรมเนียมประเพณีวัฒนธรรมที่มีรากฐานมาจากศาสนาอิสลาม นิยมใช้ภาษามลายูท้องถิ่น (ภาษายาวี) ในการสื่อสารในชุมชนและกับประเทศเพื่อนบ้าน เช่น มาเลเซีย สิงคโปร์

ประชากรส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม คือ ปลูกยางพารา ทำนา สวนผลไม้ สวนปาล์ม พืชไร่ พืชผักและเลี้ยงสัตว์ เกษตรกรบางส่วนประสบปัญหามีที่ดินทำการเกษตรน้อย ประกอบกับต้นทุนการทำการเกษตรมีต้นทุนสูง เพราะเกษตรกรใช้สารเคมี ปุ๋ยเคมี และมีความเสี่ยงต่อการพึ่งพาผลผลิตจากพืชหลักเพียงอย่างเดียว เช่นยางพารา

เกษตรกรเป้าหมายในโครงการนำร่องฯ ของภาคใต้ จะมีกลุ่มต่างแต่ละพื้นที่ดังนี้
(1) ภูมินิเวศน์ภาคใต้ตอนบนประกอบด้วย เครือข่ายกลุ่มออมทรัพย์หลังสวน (กลุ่มออมทรัพย์กลาง) ปัจจุบันมีสมาชิก 10 กลุ่ม
(2) ภูมินิเวศน์ภาคใต้ตอนล่าง ประกอบด้วย
ก. เครือข่ายพื้นที่กลุ่มเป้าหมายจังหวัดตรัง – พัทลุง ประกอบด้วย 8 กลุ่ม
ข. เครือข่ายพื้นที่กลุ่มเป้าหมายจังหวัดสงขลา-สตูล ประกอบด้วย 8 กลุ่ม
ค. เครือข่ายพื้นที่กลุ่มเป้าหมายจังหวัดกระบี่ ประกอบด้วย 4 กลุ่ม
(3) ภูมินิเวศน์ลุ่มน้ำสายบุรี เครือข่ายพื้นที่กลุ่มเป้าหมายจังหวัดยะลา ปัตตานี และนราธิวาส ประกอบด้วย 16 กลุ่ม
(4) ภูมินิเวศน์ประมงปัตตานี

2.2 ลักษณะทางเศรษฐกิจ

การประกอบอาชีพ เกษตรกรส่วนใหญ่มีอาชีพหลักในการทำสวนยางพารา สวนผลไม้ สวนปาล์มน้ำมัน ทำนา และเลี้ยงสัตว์ ซึ่งเป็นรายได้หลักของเกษตรกร

2.2.1 รายได้ เกษตรกรมีรายได้เฉลี่ยต่อปี
รายได้สูงสุด 458,000 บาท/ปี
รายได้ต่ำสุด 2,800 บาท/ปี

2.2.2 รายจ่าย รายจ่ายของเกษตรกรส่วนใหญ่จะจ่ายไปในส่วนของเครื่องอุปโภคบริโภค รองลงมาจะเป็นการลงทุนทำการเกษตร และการซื้อที่ดิน
มีอัตรารายจ่ายสูงสุด 471,940 บาท
มีอัตรารายจ่ายต่ำสุด 10,000 บาท

2.2.3 เงินออมของเกษตรกร เกษตรกรนิยมเก็บเงินไว้ที่บ้านและฝากไว้กับสถาบันการเงิน ธนาคาร หรือกลุ่มองค์กรของชุมชน โดยเฉพาะในศาสนาอิสลามเป็นเรื่องที่ไม่สอดคล้องกับหลักศาสนาในเรื่องดอกเบี้ย แหล่งที่มาของเงินฝากเป็นส่วนที่เหลือจากการใช้จ่าย และเก็บออมจากรายได้ที่ได้จากผลผลิตที่ได้ในแปลงเกษตรในแต่ละครั้ง

2.2.4 หนี้สิน เกษตรกรมีหนี้สินทั้งที่เป็นสถาบันการเงินในระบบ เช่น ธนาคาร ธกส. และนอกระบบจะกู้ยืมจากเพื่อน นายทุน/พ่อค้าในชุมชน หรือเครือญาติ เป็นการจำนองโดยการให้เก็บผลผลิตในแปลงเกษตร ไม่มีการจ่ายดอกเบี้ย

2.2.5 สาเหตุของการเป็นหนี้สินเนื่องจากปัญหาหลัก 5 ประการ คือ
(1) เกิดจากรายได้ไม่เพียงพอกับรายจ่าย จำเป็นต้องกู้ยืมเพื่อการซื้อของกินของใช้ใน ชีวิตประจำวันในครัวเรือน
(2) เพื่อการลงทุนทำการเกษตร และค้าขาย
(3) ขาดความรู้ในการประกอบอาชีพ
(4) สินค้าที่เกษตรกรผลิตได้ราคาต่ำเป็นระยะเวลายาวนาน
(5) การผลิตทางเกษตรมีต้นทุนสูง เนื่องจากการใช้สารเคมีในปริมาณที่มาก

3. แบบแผนการผลิตของครัวเรือนและการทำการเกษตรยั่งยืน

เกษตรกรที่เข้าร่วมโครงการในระยะแรกมีแนวคิดการทำการเกษตรยั่งยืนในระดับที่เริ่มหันมาทบทวนการทำเกษตรแบบดั้งเดิมเน้นเรื่องการปลูกพืชผสมผสาน เพื่อให้มีรายได้จากผลผลิตที่หมุนเวียนทั้งปี วนเกษตร ไร่นาสวนผสมบางส่วน และสวนดูซง จะเห็นได้จาก

มีความพยายามที่จะลดการใช้สารเคมี
ลดการปลูกพืชเชิงเดี่ยวและปลูกพืชหลายชนิดในแปลงเดียวกัน
มีการเลี้ยงสัตว์เพื่อเอามูลมาทำปุ๋ย
มีการจัดการในแปลงเกษตรโดยวางระบบน้ำ ปลูกเป็นแถวเป็นแนวซึ่งต่างจากสวนดูซงที่ปลูกต้นไม้กระจายไม่เป็นแถวเป็นแนว

รูปแบบการเกษตรในภูมินิเวศน์ภาคใต้ตอนล่าง จะมีรูปแบบที่ใกล้เคียงกันในหลายกลุ่มของ 5 เครือข่าย ซึ่งรูปแบบนั้นขึ้นอยู่กับสภาพภูมิประเทศและฐานทรัพยากรของพื้นที่นั้นๆ และสำหรับภูมินิเวศน์ภาคใต้ตอนล่าง รูปแบบการเกษตรจะเน้นเรื่องการปลูกผสมผสาน เพื่อให้มีรายได้จากผลผลิตที่หมุนเวียนทั้งปี วนเกษตร และไร่นาสวนผสมบางส่วน

แหล่งน้ำเพื่อการเกษตร

เนื่องจากพื้นที่ในภาคใต้มีพื้นที่ที่เป็นภูเขาอยู่ค่อนข้างมาก ซึ่งเป็นแหล่งต้นน้ำลำคลองที่สำคัญหลายสาย เช่น ลุ่มน้ำหลังสวน มีแม่น้ำลำคลองที่เป็นต้นแหล่งน้ำเพื่อการเกษตร ได้แก่ คลองบกไฟ คลองตาหินช้าง คลองตอน คลองทับขอน ลุ่มน้ำปากพนัง มีลำคลองที่เป็นต้นน้ำคือ คลองทุ่งโป๊ะ คลองไม้เสียบ คลองชะอวด เป็นต้น ลุ่มน้ำคลองยัน-คลองคราม มีลำคลองที่เป็นต้นน้ำคือ คลองคราม ตั้งอยู่ในเขตป่าสงวนแห่งชาติป่าชัยคราม-ป่าวัดประดู่ แม่น้ำสายบุรีที่เกิดจากเทือกเขาสันกาลาคีรี นอกจากแหล่งนำตามธรรมชาติแล้วในบางพื้นที่ยังมี สระ บ่อบาดาล บ่อน้ำตื้น และประปาภูเขา

กิจกรรมการผลิต

ประชากรส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรมเป็นหลัก ได้แก่
(1) ปลูกไม้ยืนต้น ได้แก่ยางพารา ไม้ผล สวนปาล์ม
(2) ทำนา พันธุ์ข้าวพื้นบ้านหลายชนิด เช่น พันธุ์เล็บนก พันธุ์เข็มทอง พันธุ์เข็มเงิน รวมทั้งพันธุ์ข้าวที่สูญพันธุ์ไปจากหมู่บ้านแล้ว คือ ข้าวสังหยด ข้าวนางนาคแดง ข้าวนางนาคขาว ข้าวปิ่นแก้ว เป็นต้น
(3) พืชไร่ พืชผัก และอื่นๆ
(4) เกษตรผสมผสาน ปลูกพืชสมุนไพร

สมาชิกจะเน้นถึงพันธุกรรมท้องถิ่นมากขึ้น มีการคำนึงถึงสภาพสิ่งแวดล้อมและการผลิตที่ครบวงจร ที่มีการวางระบบการผลิตที่เกื้อกูลกันระหว่าง พืช คน สัตว์มากขึ้น มีการปลูกพืชเลี้ยงสัตว์หลายประเภท มีปรับเปลี่ยนกิจกรรมการผลิต ลดการใช้สารเคมี เน้นการใช้ปุ๋ยอินทรีย์ สารธรรมชาติ เพื่อความปลอดภัยของผู้ผลิตและผู้บริโภคมากขึ้น สำหรับการใช้พิธีกรรมในกระบวนการผลิต เป็นส่วนประกอบที่สำคัญสำหรับเกษตรกรเป็นส่วนใหญ่ เพราะเป็นขวัญกำลังใจในการผลิต ที่ไม่มีผลกระทบในเชิงลบกับการผลิต แต่สำหรับเกษตรกรที่เป็นมุสลิม การใช้พิธีกรรมในกระบวนการผลิตโดยส่วนใหญ่แล้ว ตามหลักศาสนาอิสลามแล้วเกษตรกรกลุ่มนี้ไม่ได้ใช้พีธีกรรมในกระบวนการผลิตเลย

สภาพปัญหากิจกรรมการผลิตปัจจุบัน
(1) ขาดความรู้ด้านการอนุรักษ์บำรุงดิน คือ ไม่มีพืชคลุมหน้าดินทีจะเพิ่มอินทรีย์วัตถุให้กับหน้าดิน และมีการเผาซากพืชเศษไม้บริเวณหน้าดินเป็นการทำลายอินทรีย์วัตถุ และจุลินทรีย์ สัตว์เล็กสัตว์น้อยที่ช่วยในระบบย่อยสลายและเพิ่มความอุดมสมบูรณ์ของดิน
(2) เกษตรกรมองพืชเศรษฐกิจเป็นหลักในการปลูกลงในแปลงเกษตร
(3) เกษตรกรบางคนยังไม่สามารถพึงตนเองในด้านอาหาร ยังบริโภคพืชผักจากภายนอก
(4) การเลี้ยงสัตว์แต่ละครัวเรือนมีการเลี้ยงน้อย ทั้งนี้เพื่อการบริโภคและมีไว้ขายยามจำเป็นเพราะมีข้อจำกัดในด้านพื้นที่ปศุสัตว์ ขาดหลักวิชาที่เหมาะสมในการคัดเลือกสายพันธุ์ มีการผสมพันธุ์ในสายพันธุ์ที่ใกล้ชิดมาก การใช้ปุ๋ยจากมูลสัตว์ ปุ๋ยพืชสด ปุ๋ยหมักมีน้อย เนื่องจากไม่มีความรู้ในการผลิตปุ๋ยใช้เอง จึงหันมาใช้ปุ๋ยเคมี เพราะสะดวกและเห็นผลในระยะสั้น
(5) ในแปลงเกษตรมีความต่างระดับของชนิดพืชพันธุ์น้อย เกษตรกรยังมองไม่ออกว่าจะสามารถปลูกพืชและเลี้ยงสัตว์ให้สามารถเกื้อกูลกันได้อย่างไร ขาดความรู้และไม่ได้คำนึงถึงประโยชน์ของพืชผักพื้นบ้าน ที่อยู่ตามร่องสวนซึ่งสามารถเก็บมาเป็นอาหารและเป็นสมุนไพรได้

ในพื้นที่ทำการเกษตรของเกษตรกรที่เข้าร่วมโครงการ เน้นหนักการเพาะปลูกพืชเศรษฐกิจเชิงเดี่ยวเป็นหลัก ไม่มีความหลากหลายของชนิดพืชพันธุ์ โดยมองข้ามความสมดุลของระบบการผลิต มีการใช้ยาปราบวัชพืช ปุ๋ยเคมี เป็นสาเหตุของการเกิดโรคระบาด เช่น หนอนชอนเปลือกลองกอง สร้างความเสียหายเป็นอย่างมาก

การระบาดของศัตรูพืช และราคาพืชผลราคาต่ำ เกษตรกรจึงหันมาทบทวนและพบข้อสังเกตุว่าสวนดูซงที่ไม่มีระบบการดูแลที่ต้องให้น้ำ ใส่ปุ๋ย ไม่ใช้สารเคมี สามารถดำรงอยู่ได้ ไม่มีการระบาดของศัตรูพืชสามารถให้ผลผลิตที่ต่อเนื่องและสม่ำเสมอจากพื้นที่ที่ปล่อยร้าง และในแปลงที่มีพืชหลักเพียงชนิดเดียวเริ่มมีการปลูกพืชหลายๆ ชนิด เพื่อให้สามารถบริโภคได้ตลอดปี

ผลผลิตทางการเกษตรได้แก่ ยางพารา ผลไม้ ข้าว และสัตว์เลี้ยง ซึ่งบางพื้นที่ บางครัวเรือนมีระบบการผลิต และมีผลผลิตที่ไม่สามารถพึ่งตนเองได้อย่างครบวงจร

เป้าหมายการผลิต

ในการผลิตของครัวเรือนส่วนใหญ่การผลิตที่ผ่านมายังอยู่ในระยะเพิ่งเริ่มการผลิต วิธีการผลิตเป็นการผลิตที่อาศัยธรรมชาติเป็นหลัก ไม่มีหลักวิชาการ การใช้แรงงานและ เทคโนโลยีมากนัก เป็นการใช้แรงงงานในครัวเรือน เป็นหลัก มีการใช้เครื่องทุ่นแรงประเภทรถไถบ้าง ทำให้ผลผลิตที่ออกมายังไม่เพียงพอต่อการจำหน่าย สมาชิกจึงยังคงเป็นการผลิตเพื่อบริโภคเพียงเป็นหลัก ส่วนที่เหลือก็มีการจำหน่ายบ้างเล็กน้อย รวมทั้งการแบ่งปันและแลกเปลี่ยนให้แก่ญาติพี่น้อง เพื่อนบ้าน

การถือครองที่ดินและเอกสารสิทธิ์

พื้นที่ในการผลิต ทั้งหมดในการทำการผลิตของสมาชิกส่วนใหญ่ จะเป็นพื้นที่ที่มีเอกสารสิทธิ์ประเภท นส.3 นส.3ก และโฉนด และบางส่วนเป็นการครอบครองที่ดินที่ไม่มีเอกสารสิทธิ์ ซึ่งเป็นความยากลำบากสำหรับเกษตรกรในการติดต่อกับราชการในการขอให้ออกเอกสารสิทธิ์ และเสียค่าใช้จ่ายค่าธรรมเนียม

การใช้พันธุ์พืชและพันธุ์สัตว์

อนุรักษ์และปกป้องพันธุกรรมพืชพื้นบ้าน เพราะมีความทนต่อสภาพท้องถิ่นได้ดีและลดต้นทุน เผยแพร่วัฒนธรรมในการใช้ประโยชน์จากพืชพื้นบ้าน รวบรวมองค์ความรู้เกี่ยวกับทรัพยากรพื้นบ้าน อนุรักษ์พันธุ์พืชสมุนไพรในป่า มีการสร้างศูนย์ศึกษาสมุนไพร รวบรวมองค์ความรู้ในการใช้สมุนไพร การจัดการทรัพยากรพืชโดยการปลูกไม้เสริมที่เป็นไม้ต้นใหญ่ๆ เช่น ปลูกต้นปะในสวน ปลูกไม้หยี และการปลูกไม้โตเร็วเพื่อประโยชน์ใช้สอยในครัวเรือน เช่นไม้ตะเคียนทอง ไม้เทียม

การใช้ปุ๋ยเคมีและปุ๋ยอินทรีย์

เกษตรกรทำปุ๋ยหมักเพื่อนำมาใช้บำรุงดินแทนการใช้ปุ๋ยเคมี ชาวบ้านที่นี่ลดการใช้ปุ๋ยเคมีลงจากเดิมได้มากและหันมาทำปุ๋ยหมักใช้แทน สาเหตุเพราะว่าการทำปุ๋ยหมักมีราคาถูก สามารถหาวัตถุดิบเองได้ เกษตรกรสามารถทำได้เองเป็นการช่วยลดต้นทุนไปอีกทางหนึ่ง นอกจากนี้มีการสาธิต การให้ความรู้ในเรื่องนี้จากทางโครงการนำร่องอีกด้วยทำให้เกษตรกรให้ความสนใจและเป็นการลดการใช้ปุ๋ยเคมีลงได้มาก นอกจากนี้การใช้สารเคมีก็ลดลงมีการใช้สารจากธรรมชาติมากขึ้น

การรวมตัวกันเป็นกลุ่มองค์กรชุมชนและเครือข่าย

สมาชิกแต่ละคนเป็นสมาชิกกลุ่มองค์กรเครือข่ายต่างๆ มากมายที่ตั้งตามความต้องการของเกษตรกรในพื้นที่ และตามคำแนะนำส่งเสริมของหน่วยงานราชการและองค์กรพัฒนาเอกชนต่างๆ ที่เอื้อประโยชน์ให้กับเกษตรกรทั้งเรื่องเงินทุน การพัฒนากลุ่ม การพัฒนาองค์วามรู้ และอื่นๆ ที่ช่วยหนุนเสริมเกษตรกร ทั้งจากกลุ่มในชุมชน ภายนอก และองค์กรพัฒนาเอกชน และหน่วยงานราชการ