ฐานความคิดการจัดตั้งสถาบัน

สถาบันจัดตั้งขึ้นจากขบวนการพัฒนางานเกษตรกรรมทางเลือกของเครือข่ายเกษตรกรรมทางเลือก ด้วยเล็งเห็นว่า ขบวนการงานเกษตรกรรมทางเลือกได้เคลื่อนตัวมาถึงช่วงเวลาที่ต้องการหน่วยงานทางวิชาการที่จะสนับสนุนความเข้มแข็งขององค์กรชาวบ้าน ด้วยการพัฒนาความรู้ บนฐานภูมิปัญญาขององค์กรชาวบ้าน และเพื่อเป็นหน่วยงานทางวิชาการของสังคม ที่จะอธิบายเรื่องเกษตรกรรมยั่งยืนให้กับสังคม

ความรู้ในงานเกษตรกรรมในสังคมไทย เป็นความรู้ที่ได้รับการบ่มเพาะจากการปฏิวัติเขียวเป็นหลัก และถูกครอบงำโดยธนาคารโลก หรือหน่วยงานวิจัยระดับโลก และบริษัทข้ามชาติ หน่วยงานเหล่านี้ได้ส่งผ่านความรู้สู่เกษตรกร ด้วยการเชื่อมโยงทางนโยบาย และมีบทบาทหลักในการส่งเสริมเกษตรกรรม ผ่านระบบตลาด และการค้าเสรี ซึ่งทำให้เกษตรกรต้องพึ่งพิงความรู้ในการผลิตจากหน่วยงานภายนอกเป็นหลัก ความรู้ภายในของเกษตรกรนับวันจะถดถอย และถูกทำให้ลดเลือนคุณค่าที่มี

ความพยายามแก้ไขปัญหาของเกษตรกรและกลุ่มเกษตรกรในช่วงที่ผ่านมาด้วยการหันมาปรับเปลี่ยนระบบการผลิตเป็นเกษตรกรรมยั่งยืนนั้น ได้ใช้ความรู้ที่เกิดจากการแลกเปลี่ยนกันเอง และการดูจากที่อื่นเป็นหลัก ยังไม่มีหน่วยงานหรือสถาบันใดที่ทำงานความรู้ด้านเกษตรกรรมยั่งยืน ทั้งในด้านการเก็บรวบรวมความรู้ การคิดค้นภูมิปัญญา และปรับใช้ รวมทั้งการคิดค้นใหม่ให้สอดคล้องกับการแก้ไขปัญหาในปัจจุบัน ความรู้ในงานเกษตรกรรมยั่งยืนในปัจจุบันจึงยังขาดแคลนอยู่มาก ความรู้ที่มีอยู่ยังเป็นความรู้ที่อยู่กระจัดกระจาย ยังไม่เป็นระบบ และเป็นความรู้ที่เกษตรกรพัฒนาขึ้นร่วมกับนักวิชาการ และนักพัฒนาในองค์กรพัฒนาเอกชน มีลักษณะเฉพาะจุด เฉพาะที่ มีการรวบรวมองค์ความรู้ชุดต่างๆอยู่บ้าง แต่ยังไม่มากพอที่จะอธิบายระบบเกษตรกรรมยั่งยืนได้อย่างครอบคลุม ทั้งโดยฐานะระบบการผลิต และฐานะระบบทางสังคม ทำให้พลังอำนาจแห่งการขับเคลื่อนขบวนการเกษตรกรรมยั่งยืน ทั้งในระดับนโยบาย และระดับพื้นที่ถูกลดทอนไป ความรู้ที่จะได้รับการพัฒนา ประยุกต์ ควรดำเนินไปเพื่อสร้างพลังของเกษตรกรและกลุ่มเกษตรกรในการแก้ไขปัญหาของตนเอง และสังคม

มูลนิธิเกษตรกรรมยั่งยืน(ประเทศไทย) จึงได้รับการสถาปนาขึ้น ด้วยความคาดหวังดังกล่าวข้างต้น มูลนิธิฯ ก่อตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2541 และได้รับบทบาทในการบริหารโครงการนำร่องเพื่อพัฒนาเกษตรกรรมยั่งยืนของเกษตรกรรายย่อย ซึ่งเป็นโครงการที่ได้ผลักดันโดยเครือข่ายเกษตรกรรมทางเลือกร่วมกับสมัชชาคนจน ได้รับงบประมาณในการบริหารโครงการจากรัฐบาลผ่านกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ดำเนินงานโครงการ 4 ปี (ตุลาคม 2543-ตุลาคม 2547) ทำให้มูลนิธิฯ มีต้นทุนของการดำเนินงานขับเคลื่อนการสร้างรูปธรรมการพัฒนาระบบเกษตรกรรมยั่งยืนกับองค์กรชาวบ้าน ความรู้ในการขับเคลื่อนงานดังกล่าวปรากฏทั้งในรูปงานวิจัย งานรูปธรรมที่เกิดขึ้นในพื้นที่ เกษตรกรต้นแบบ ซึ่งต้องพัฒนาอย่างต่อเนื่อง

มูลนิธิฯ มีมติให้จัดตั้ง สถาบันเกษตรกรรมยั่งยืนขึ้น ในการประชุมคณะกรรมการมูลนิธิฯ ครั้งที่ 1/2549 เมื่อวันที่ 24 เมษายน 2549 ณ ห้องประชุมสำนักงานมูลนิธิฯ เพื่อให้สถาบันได้มีบทบาทในการบริหารงานตามนโยบายของมูลนิธิฯ และดำเนินงานขับเคลื่อนความรู้ร่วมกับองค์กรชาวบ้าน และภาคีต่างๆในสังคมไทย อันเป็นเจตนารมณ์ในการก่อตั้งมูลนิธิฯ ซึ่งจะทำให้ความรู้ และกระบวนการเรียนรู้งานเกษตรกรรมยั่งยืนได้รับการพัฒนาอย่างต่อเนื่องต่อไป และยกระดับความรู้ภูมิปัญญาสู่นโยบาย

บทบาทของสถาบัน

สถาบันมีบทบาทในการพัฒนาความรู้ สร้างกระบวนการพัฒนาเพื่อสร้างนวตกรรม สร้างพื้นที่ทางสังคมให้กับเกษตรกรและงานเกษตรกรรมยั่งยืน และใช้ความรู้ในการขับเคลื่อนทางนโยบาย รูปธรรมของบทบาท มีดังนี้

1. พัฒนาความคิด ความรู้เกษตรกรรมยั่งยืนร่วมกับองค์กรชาวบ้าน สนับสนุนให้งานวิจัยของชาวบ้าน สามารถชี้ให้เห็นถึงศักยภาพของชุมชน/เกษตรกรในการพัฒนาความรู้ โดยอยู่บนฐานการแก้ไขปัญหาของเกษตรกรและชุมชน และการนำพาไปสู่การพึ่งตนเอง
2. สร้างกระบวนการพัฒนาความรู้เกษตรกรรมยั่งยืน โดยประสานเชื่อมโยง /จัดการความรู้ และการวิจัยที่พัฒนาโดยกลุ่มและฝ่ายต่างๆ (รวมทั้งฝ่ายรัฐ และหน่วยงานที่ศึกษาวิจัยทางวิทยาศาสตร์)
3. การประสานความร่วมมือกับองค์กรต่างๆทั้งภาครัฐและเอกชน ผลักดันนโยบายเกษตรกรรมยั่งยืน และประเด็นต่างๆที่เกี่ยวข้อง
4. สร้างพื้นที่ทางสังคมให้กับเกษตรกร กลุ่มเกษตรกรและภาคีที่ร่วมขบวนการพัฒนาระบบเกษตรกรรมยั่งยืน โดยการเผยแพร่แนวคิด และอุดมการณ์เกษตรกรรมยั่งยืนเพื่อให้เกิดการยอมรับในสังคมไทย”