การเกษตรแบบตีตรวน (Contract Farming) (2)
คอลัมน์ เดินคนละฟาก
โดย กมล กมลตระกูล
ที่มา : หนังสือพิมพ์ประชาชาติธุรกิจ หน้า 50
วันที่ 28 สิงหาคม พ.ศ. 2549 ปีที่ 30 ฉบับที่ 3822 (3022)

<<กลับหน้าแรก| หน้ารวมหัวข้อบทความที่ผ่านมา

---

กลยุทธ์ของการเกษตรแบบตีตรวน (Contract Farming)
ระบบการเกษตรแบบตีตรวนเป็นกลยุทธ์ใหม่ในการหากินของบริษัทเกษตรอุตสาหกรรม (agribusiness corps) ที่ไม่ต้องรับความเสี่ยงเอง แต่ปัดภาระนี้ไปยังเกษตรกรเป็นผู้รับแทน ได้ทำให้เกษตรกรเกือบทั่วโลกถูกตีตรวนกลายเป็นทาสยุคใหม่ในที่ดินของตัวเอง หรือโรงเลี้ยงสัตว์ของตนเองแบบดิ้นไม่หลุด เพราะว่าติดกับดักลงทุนล่วงหน้าไปแล้วโดยการกู้ธนาคาร หรือแหล่งการเงินอื่นๆ ที่ทำให้ต้องหารายได้มาชำระดอกเบี้ยเป็นประจำ

ระบบแฟรนไชส์ที่เข้ามาในบ้านเราเมื่อประมาณ 10 ปีเศษมานี้ ก็มีหลักการเช่นเดียวกับระบบเกษตรตีตรวน
ระบบการเกษตรแบบตีตรวนก็คือ ระบบการทำสัญญาซื้อล่วงหน้าเหมือนกับตลาด (เก็งกำไร) อนุพันธ์ของกลุ่มทุนการเงิน โดยขึ้นกับเงื่อนไข 4 ประการ คือ 1.ราคา (ที่ตกลงล่วงหน้า) 2.เวลา 3.ปริมาณ และ 4.คุณภาพ ของสินค้า ซึ่งหมาย ความว่าผลผลิตต้องเก็บเกี่ยวเสร็จ หรือโตได้ขนาดตามมาตรฐานที่กำหนดโดยบริษัทเกษตรอุตสาห กรรมผู้รับซื้อ และในบางกรณีเป็นผู้ลงทุนด้วย

หากผลผลิตไม่ครบตามเงื่อนไขทั้ง 4 ประการ ผู้ซื้ออาจจะไม่รับซื้อ ปรับ หรือให้ราคาต่ำกว่าที่ตกลงกัน
ลักษณะของสัญญาการเกษตรแบบตีตรวนโดยทั่วไปสัญญาของการเกษตรแบบตีตรวนจะมี 2 รูปแบบ ดังนี้

วิธีการของสัญญาแบบประกันค่าแรง (marketing contract) คือสัญญาที่บริษัทเป็นผู้ลงทุนทั้งหมดในด้านพันธุ์ หัวอาหาร ปุ๋ย ยารักษาโรค และยาฆ่าแมลง โดยทำเป็นสินเชื่อให้แก่เกษตรกรล่วงหน้า หากราคาปัจจัยการผลิตเหล่านี้ขึ้นหรือลง บริษัทเป็นผู้รับความเสี่ยง ส่วนเกษตรกรต้องลงทุนด้านที่ดินและโรงเรือน (เล้า) เกษตรกรจะรับความเสี่ยงเพียงในด้านผลผลิตที่ต้องได้มาตรฐานเท่านั้น

มีรายงานในหลายประเทศว่า บริษัทเกษตรอุตสาหกรรม ซึ่งส่วนใหญ่เป็นเจ้าของโรงงานผลิตอาหารสัตว์ด้วยมักจะใช้เทคนิคในการเปลี่ยนสูตรอาหารโดยการไม่บอกกล่าวกับเกษตรกร ซึ่งส่วนใหญ่จะขาดความรู้ การเปลี่ยนสูตรอาหาร หรือสูตรปุ๋ย ก็คือ การลดต้นทุน หรือลดคุณภาพของอาหารสัตว์ หรือคุณภาพของปุ๋ยแบบหนึ่ง ทำให้เกษตรกรต้องใช้ในปริมาณมากขึ้น มิฉะนั้นผลผลิตจะไม่ออกมาตามที่บริษัทต้องการ และถูกปฏิเสธรับซื้อ

ดังนั้นต้นทุนของเกษตรกรจึงมีแต่เพิ่มและเพิ่มขึ้นทุกวัน ยิ่งทำก็ยิ่งจน ยิ่งมีหนี้สินเพิ่มพูน เกิดปัญหาความเครียด เกิดปัญหาครอบครัว และบางทีเมื่อจนตรอกก็มาสร้างปัญหาให้กับสังคม
นอกจากนี้บริษัทยังส่งเจ้าหน้าที่ออกตรวจสอบเป็นประจำ โดยอ้างว่ามาให้คำปรึกษา หรือให้บริการหลังการขาย แต่แท้ที่จริงก็ทำหน้าที่เหมือนกับตำรวจลับ เกษตรกรซึ่งเป็นอาชีพอิสระจึงเสมือนถูกจองจำคล้ายกับเป็นคนคุกที่ขาดอิสรภาพ

ภาระเหล่านี้ถูกปัดมาที่เกษตรกรทั้งหมด เมื่อเกษตรกรติดกับดัก คือกู้เงินมาลงทุนแล้ว มีพันธะต้องผ่อนจ่ายดอกเบี้ยให้กับธนาคารจึงดิ้นไม่หลุดจากการถูกการเกษตรแบบตีตรวนนี้ ในหลายๆ ประเทศจึงมีเกษตรกรที่ฆ่าตัวตายเพราะว่าหาทางออกไม่ได้

ระบบเกษตรตีตรวนจึงเป็นระบบการขูดรีดแรงงานขั้นสูงสุดที่ได้รับการพัฒนาต่อยอดขึ้นมาจากยุคปฏิวัติอุตสาหกรรม
ระบบนี้คนงาน หรือผู้ประกอบการขนาดเล็กต้องไปกู้เงินมาลงทุน ต้องแบกภาระดอกเบี้ย ต้องทำงานเกือบ 24 ชั่วโมง มิใช่ 8 ชั่วโมงแบบปกติ เมื่อผลผลิตออกมาถูกตีราคารับซื้อในราคาที่เท่าทุน จึงเท่ากับทำงานให้บริษัทเกษตรอุตสาหกรรมฟรีๆ ทั้งปี
บางกรณีถูกเล่ห์เหลี่ยมรับซื้อในราคาต่ำกว่าทุน ซึ่งนอกจากทำงานฟรีแล้วยังต้องแบกดอกเบี้ย เป็นหนี้เป็นสิน ต้องส่งดอกทบต้นตกทอดไปถึงลูกหลานอย่างไม่มีที่สิ้นสุด ซึ่งเลวร้ายกว่าระบบทาสเสียอีก

สัญญาแบบประกันราคาผลผลิต (production contract) สัญญาประเภทสองนี้ บริษัททำสัญญารับซื้อไก่หรือหมูล่วงหน้าในราคาตายตัว เช่น 5 บาท หรือ 10 บาทต่อไก่ 1 กิโลกรัม ส่วนเกษตรกรจะเป็นผู้ลงทุนสร้างเล้าและปัจจัยการผลิตอื่นๆ เอง

โดยบริษัทจะทำสัญญารับซื้อผลผลิตในราคาประกันตามที่ตกลงกันอย่างมีเงื่อนไขว่า ต้องใช้พันธุ์ อาหาร หัวอาหาร ปุ๋ย ยารักษาโรค และยาฆ่าแมลงของบริษัท เพื่อที่ว่าจะได้ผลผลิตตามมาตรฐานของบริษัท หากว่าเกษตรกรไม่มีทุน บริษัทก็จะค้ำประกัน เงินกู้ให้
ในกรณีที่ต้องการปรับปรุงระบบการเลี้ยงตามแรงกดดันของตลาดต่างประเทศ เช่น กลุ่มประเทศอียูที่มักจะหาข้ออ้างมาเพิ่มมาตรฐานและเพิ่มคุณภาพ เพื่อกีดกันสินค้าทางอ้อม ทำให้ต้นทุนสูง เพื่อจะได้ไม่สามารถแข่งขันกับผลผลิตในประเทศของตน

ภาระในการปรับปรุงจะถูกปัดมาให้เกษตรกร เช่น การเปลี่ยนระบบเลี้ยงจากเปิดมาเป็นระบบปิด ซึ่งต้องติดตั้งระบบฉีดพ่นละอองน้ำเพื่อรักษาอุณหภูมิ เหมือนกับการติดแอร์ให้ไก่อยู่ แต่เกษตรกรเองกับต้องกินนอนอยู่กับอากาศที่ผันแปรทั้งร้อนจัด หรือหนาวจัดในบ้าน ต้องติดระบบพัดลมดูดอากาศเข้าและระบายอากาศออก รายจ่ายค่าไฟฟ้าจึงเป็นรายจ่ายใหญ่อีกรายการหนึ่ง ดังนั้นเมื่อมีการแปรรูป หรือขายกิจการไฟฟ้าของรัฐมาให้เอกชน และมีการขึ้นราคาค่าไฟฟ้าทั้งทางตรงและทางอ้อม เช่น เทคนิคการคิดค่าเอฟที เกษตรกรก็จะเป็นผู้รับกรรม (ตามระเบียบ) หากว่าเกษตรกรไม่ปรับปรุง บริษัทก็จะไม่รับซื้อ หรือรับซื้อผลผลิตในราคาต่ำๆ

การเกษตรแบบตีตรวนได้ทำลายห่วงโซ่อาหารของหลายๆ ประเทศ เพราะเกษตรกรถูกล่อลวงให้ละทิ้งการผลิตพืชที่เป็นธัญญาหาร หันมาปลูกพืชเชิงเดี่ยว หรือพืชอุตสาหกรรม หรือพืชเพื่อการส่งออก ซึ่งส่วนใหญ่เพื่อให้ได้ผลผลิตมากๆ ก็ต้องใช้สารเคมีช่วยอย่างหนัก เช่น ปุ๋ยเคมี และยาฆ่าแมลง ซึ่งสารเหล่านี้เมื่อโดนน้ำชำระ ก็จะไหลซึมลงสู่ดิน ลงสู่น้ำบาดาล และลงสู่แม่น้ำ ลำคลอง หนอง บึง หรือทะเล ไปทำลายห่วงโซ่อาหารในน้ำอีก ทำให้วงจรอาหารตามธรรมชาติถูกทำลาย เมื่อมนุษย์ได้ดื่ม หรือกินสารปนเปื้อนก็จะทำให้ ภูมิต้านทานต่ำ ทำให้เป็นมะเร็ง และโรคอื่นๆ ห่วงโซ่อาหารที่ถูกทำลายทำให้เกิดความอดอยากและโรคระบาด

การเกษตรแบบตีตรวนทำให้ชีวิตของเกษตรกรต้องไปผูกต่อระบบความไม่แน่นอนของสงครามการค้าในระดับโลก ซึ่งมักจะนำข้ออ้างเรื่องสุขอนามัยและความปลอดภัยมาเป็นข้ออ้างในการกีดกันการค้า ผลคือเมื่อตลาดต่างประเทศถูกปิด หรือถูกกีดกัน บริษัทเกษตรอุตสาหกรรมก็มักจะปัดภาระมาที่เกษตรกร โดยการไม่ยอมรับซื้อผลผลิตตามที่ตกลงกัน โดยอ้างถึงความไม่มาตรฐานต่างๆ โดยไม่ผิดสัญญา

การเกษตรแบบตีตรวนจึงเป็นอันตรายและคุกคามต่อความมั่นคงทางอาหารของมนุษยชาติ ซึ่งเป็นปัญหาใหญ่ที่ไม่ควรจะมองข้ามกัน